Περί πολέμων, άστρων και διεθνούς δικαίου

by

star wars

 

Η πρόσφατη δοκιμή ενός κινέζικου αντιδορυφορικού συστήματος επανέφερε στην επικαιρότητα το ζήτημα της στρατιωτικής χρήσης του διαστήματος και των ορίων της. Βέβαια το εν λόγω πρόβλημα είναι τόσο παλιό όσο και η παρουσία του ανθρώπου στο διάστημα. Κατά καιρούς όμως διάφορες πτυχές του εμφανίζονται με περισσότερη ένταση από τις υπόλοιπες. Θα επιχειρήσουμε λοιπόν μια συνοπτική αναφορά των σημαντικότερων παραμέτρων της στρατιωτικής χρήσης του διαστήματος από την πλευρά του δημοσίου διεθνούς δικαίου. Στην αρχή θα γίνει μια παρουσίαση των διαφόρων μορφών χρήσης και κατόπιν θα εκτεθούν οι σχετικές διάταξεις διεθνών συμβάσεων και το πεδίο εφαρμογής τους.

 

Ι. Μορφές χρήσης

Ο εξωατμοσφαιρικός διαστημικός χώρος που περιβάλλει τη Γη μπορεί να γίνει αντικείμενο στρατιωτικής εκμετάλλευσης υπό τρεις μορφές:

α) ως χώρος διέλευσης βαλλιστικών πυραύλων,

β) ως θέατρο πολεμικών επιχειρήσεων και

γ) ως μέσο υποστήριξης επίγειων στρατιωτικών επιχειρήσεων.

α) Χώρος διέλευσης βαλλιστικών πυραύλων

Η πρώτη μορφή χρήσης είναι το διάστημα ως χώρος διέλευσης βαλλιστικών πυραύλων. Αυτή εγκαινιάστηκε ήδη κατά τη διάρκεια του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου από τους γερμανικούς πυραύλους V-2, οι οποίοι είχαν απόγειο 200 χλμ. Οι εν λόγω πύραυλοι υπήρξαν οι πρόδρομοι των διηπειρωτικών βαλλιστικών πυραύλων (ICBM), οι οποίοι με απόγειο 1.000 χλμ έχουν τυπικό βεληνεκές 10.000 χλμ. Οι βαλλιστικοί πύραυλοι χρησιμοποιούνται ως μέσο μεταφοράς πυρηνικών/χημικών/βιολογικών κεφαλών για προσβολή επίγειων στόχων.

β) Θέατρο πολεμικών επιχειρήσεων

Το διάστημα ως θέατρο πολεμικών επιχειρήσεων έχει χρησιμοποιηθεί μόνο σε πειραματικό επίπεδο μέχρι στιγμής. Πρόκειται για επιχειρήσεις παρακώλυσης χρήσης του διαστήματος από τον εχθρό. Τέτοιες επιχειρήσεις μπορούν να πραγματοποιηθούν τόσο από το έδαφος όσο και από το διάστημα.

Τα σχετικά οπλικά συστήματα διακρίνονται σε συστήματα διαστήματος-εδάφους (δηλαδή εκκινούν από το διάστημα για να πλήξουν στόχους πάνω στη Γη), διαστήματος-διαστήματος και εδάφους/αέρος-διαστήματος.

Τα όπλα διαστήματος-εδάφους παρά τις αρχικές προσδοκίες δεν έτυχαν ευρείας εφαρμογής. Τυπικό παράδειγμα ήταν το μερικώς δοκιμασμένο σοβιετικό σύστημα τροχιακού βομβαρδισμού (orbital bombardment systems, OBS), δηλαδή βαλλιστικοί πύραυλοι με πυρηνικές κεφαλές τοποθετημένοι σε τροχιά, που σε περίπτωση σύρραξης θα μπορούσαν να πλήξουν επίγειους στόχους. Τέτοια συστήματα όμως ήταν αφενός εξαιρετικά δαπανηρά και αφετέρου εξαιρετικά ευάλωτα, αφού ο εχθρός μπορούσε εύκολα να τα εντοπίσει και να τα καταστρέψει.

Μια άλλη μορφή όπλων διαστήματος-εδάφους ήταν τα μερικώς τροχιακά συστήματα βομβαρδισμού (fractional orbital bombardment systems, FOBS). Μετά την έναρξη των εχθροπραξιών ένας βαλλιστικός πύραυλος θα εκτοξευόταν σε πολική τροχιά και θα έπληττε επίγειους στόχους (η πολική τροχιά είναι μια τροχιά που διαγράφεται πάνω από τους πόλους της Γης∙ σε συνδυασμό με την περιστροφή της Γης γύρω από τον άξονά της ένα σώμα κινούμενο σε πολική τροχιά μπορεί να περάσει πάνω από οποιοδήποτε σημείο της Γης).

Τρίτη κατηγορία όπλων διαστήματος-εδάφους είναι τα τροχιακά λέηζερ. Εντούτοις η εξαιρετικά μεγάλη κατανάλωση ενέργειας από τέτοια συστήματα, η οποία απαιτεί τη χρήση ογκωδών γεννητριών σε τροχιά, αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα χρήσης, τουλάχιστον με την υπάρχουσα τεχνολογία.

Η επόμενη κατηγορία διαστημικών όπλων είναι τα όπλα διαστήματος-διαστήματος. Αυτά άρχισαν να αναπτύσσονται κυρίως στα πλαίσια της αμερικανικής πρωτοβουλίας στρατηγικής αμύνης (Strategic Defence InitiativeSDI), που ανακοινώθηκε επίσημα από τον πρόεδρο Ρήγκαν το 1983. Τα όπλα διαστήματος – διαστήματος προέβλεπαν τη χρήση ειδικών δορυφόρων (killer satellites) για την εξουδετέρωση δορυφόρων του εχθρού.

Η SDI εγκαταλείφτηκε μετά την πτώση της ΕΣΣΔ, αλλά αναβίωσε επί προεδρίας Κλίντον, μολονότι με διαφορετικό επίκεντρο. Έμφαση δόθηκε στη χρήση επίγειων και εναέριων συστημάτων κατά δορυφόρων (Antisatellite systemsASAT) και κυρίως κατά βαλλιστικών πυραύλων (Antiballistic MissilesABM). Πρόκειται για τα λεγόμενα όπλα εδάφους-διαστήματος και αέρος-διαστήματος. H SDI έλαβε νέα ώθηση επί προεδρίας Μπους του νεώτερου με το όνομα εθνική πυραυλική άμυνα (National Missile DefenceNMD). Παράδειγμα όπλου εδάφους – διαστήματος (ASAT) είναι η πρόσφατη κινέζικη δοκιμή. Όπλα ΑSAT είχαν δοκιμαστεί κι από τις δυο μεγάλες δυνάμεις τη δεκαετία του ‘80, αλλά εγκαταλείφθηκαν για διάφορους λόγους. Παράδειγμα όπλου αέρος-διαστήματος είναι το υπό δοκιμή αμερικανικό αερομεταφερόμενο λέηζερ. Πρόκειται για μια συσκευή λέηζερ επί ενός ειδικά τροποποιημένου αεροσκάφους Boeing 747-700F, με σκοπό την καταστροφή εχθρικών βαλλιστικών πυραύλων σε μεγάλη ακτίνα.

γ) Υποστήριξη επίγειων επιχειρήσεων

Η τελευταία και πλέον διαδεδομένη στρατιωτική χρήση του διαστήματος είναι προς υποστήριξη επίγειων επιχειρήσεων. Η χρήση κατασκοπευτικών δορυφόρων ή αλλιώς δορυφόρων τηλεπισκόπησης (remote sensing satellites) ανήκει πια στην ημερήσια διάταξη. Ευρείας χρήσης τυγχάνουν επιπλέον και τα συστήματα δορυφορικής πλοήγησης. Τυπικό παράδειγμα είναι το σύστημα GPS (Global Positioning System), το οποίο χρησιμοποιείται για την καθοδήγηση επίγειων συστημάτων, πλοίων, αεροσκαφών, βλημάτων κτλ.

ΙΙ. Διεθνές δίκαιο

Διεθνείς διατάξεις σχετικά με τη στρατιωτική χρήση του διαστήματος υπάρχουν κατά κύριο λόγο στις διεθνείς συμβάσεις διαστημικού δικαίου και κατά δεύτερο λόγο στη Χάρτα των Ηνωμένων Εθνών και σε διμερείς συμβάσεις μεταξύ ΗΠΑ και πρώην ΕΣΣΔ.

α) Ελεύθερη και ειρηνική χρήση του διαστήματος

Περιορισμοί στη στρατιωτική χρήση του διαστήματος περιέχονται ως επί το πλείστον στη Συνθήκη περί των αρχών που διέπουν τις δραστηριότητες των κρατών στην εξευρεύνηση και χρήση του διαστήματος, συμπεριλαμβανομένης της Σελήνης και λοιπών ουρανίων σωμάτων του 1967 (Treaty on principles governing the activities of States in the exploration and use of outer space, including the Moon and other celestial bodies), για συντομία Συνθήκη περί Διαστήματος (Outer Space Treaty).

Η Συνθήκη περί Διαστήματος καθιερώνει την ελεύθερη χρήση του διαστήματος για όλα τα κράτη, καθώς και την ελεύθερη πρόσβαση των κρατών σε όλα τα ουράνια σώματα (άρθρο Ι). Πράξεις ιδιοποίησης οποιασδήποτε μορφής επί του διαστήματος ή των ουρανίων σωμάτων απαγορεύονται (άρθρο ΙΙ). Η φιλελεύθερη τάση των μεγάλων δυνάμεων σχετικά με την δημιουργία μιας τέτοιας συνθήκης οφείλεται στην επιθυμία τους να διασφαλίσουν ελευθερία κινήσεων στο διάστημα.

Στο προοίμιο της ΣπΔ τα συμβαλλόμενα κράτη αναγνωρίζουν το κοινό συμφέρον της ανθρωπότητας για της εξερεύνηση και χρήση του διαστήματος για «ειρηνικούς σκοπούς». Το άρθρο ΙΙΙ προβλέπει τη πραγματοποίηση διαστημικών δραστηριοτήτων σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, συμπεριλαμβανομένης της Χάρτας των Η.Ε., προς διατήρηση της παγκόσμιας ειρήνης και ασφάλειας. Το άρθρο ΙV παραγρ. 2 προβλέπει τη χρήση της Σελήνης και των λοιπών ουρανίων σωμάτων «αποκλειστικά για ειρηνικούς σκοπούς».

Τα προαναφερθέντα άρθρα δεν απαγορεύουν κατά κανόνα τη στρατιωτική χρήση του διαστήματος. Η αναφορά στη Χάρτα των Η.Ε. συμπεριλαμβάνει το άρθρο 51, που αναγνωρίζει το δικαίωμα αυτοάμυνας των κρατών. Κατά συνέπεια η έννοια των «ειρηνικών σκοπών» στο προοίμιο της συνθήκης έχει κατά κρατούσα άποψη ερμηνευθεί ως «μη επιθετικοί σκοποί». Η άποψη αυτή στηρίζεται και από την αντιδιαστολή των «ειρηνικών σκοπών» με τους «αποκλειστικά ειρηνικούς σκοπούς» του άρθρου IV παραγρ. 2.

β) Απαγόρευση επίθεσης

Το διάστημα και όλα τα ουράνια σώματα υπόκεινται στην απαγόρευση επίθεσης του άρθρου 4 παραγρ. 2 της Χάρτας των Η.Ε. Η «επίθεση» περιλαμβάνει πέραν της χρήσης στρατιωτικής βίας και άλλες μορφές βίας. Τέτοιες μορφές βίας απαγορεύονται και πάνω στη Σελήνη σύμφωνα με το άρθρο 3 παραγρ. 2 της Συμφωνίας περί δραστηριοτήτων των κρατών στη Σελήνη και σε άλλα ουράνια σώματα του 1979 ( Agreement governing the activities of States on the Moon and other celestial bodies). Πιο συγκεκριμένα, το άρθρο αυτό απαγορεύει τη χρήση βίας και κάθε άλλη εχθρική πράξη ή απειλή τέτοιας πράξης επί της Σελήνης καθώς και τη χρήση της Σελήνης προς τέλεση τέτοιων πράξεων σε σχέση με τη Γη (άρα και στο διάστημα, όχι μόνο επί της Γης). Μολονότι η Συμφωνία περί Σελήνης δεν έχει τύχει ευρείας αποδοχής από τα σημαντικότερα κράτη που δραστηριοποιούνται στο διάστημα (αν και όχι λόγω των διατάξεων της περί απαγόρευσης στρατιωτικοποίησης, οι οποίες υπάρχουν ούτως ή άλλως στη Σύμβαση περί Διαστήματος), η διάταξη αυτή εφαρμόζεται.

γ) Αποστρατιωτικοποίηση

Αναφορικά με την αποστρατιωτικοποίηση του διαστήματος αυτή προβλέπεται σε πλήρη έκταση για τη Σελήνη και τα λοιπά ουράνια σώματα. Το άρθρο ΙV παραγρ. 2 της Συνθήκης περί Διαστήματος (ΣπΔ) και το άρθρο 3 Συμφωνίας περί Σελήνης (ΣπΣ) προβλέπουν την χρήση τους αποκλειστικά για ειρηνικούς σκοπούς. Η δημιουργία στρατιωτικών βάσεων και άλλων στρατιωτικών εγκαταστάσεων, καθώς και η διεξαγωγή στρατιωτικών ασκήσεων και δοκιμών επί της Σελήνης και των λοιπων ουρανίων σωμάτων απαγορεύεται. Παρά το σαφές γράμμα των διεθνών διαστημικών συμβάσεων έχει υποστηριχθεί και η άποψη ότι η απαγόρευση αυτή τηρεί υπό την επιφύλαξη του άρθρου 51 της Χάρτας των Η.Ε., δηλαδή το δικαίωμα νόμιμης άμυνας των κρατών. Η άποψη αυτή όμως δεν έχει βρει μεγάλη απήχηση.

Οι εν λόγω ρυθμίσεις οφείλουν την ύπαρξή τους στον ανταγωνισμό μεταξύ ΗΠΑ και πρώην ΕΣΣΔ κατά τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου, συμπεριλαμβανομένου του ανταγωνισμού για την κατάκτηση της Σελήνης, ο οποίος είχε και στρατιωτικές προεκτάσεις. Καθώς η έκβασή του ήταν αβέβαιη, οι δύο πλευρές προτίμησαν να μη διακινδυνεύσουν τη στρατιωτική χρήση της Σελήνης από τον αντίπαλο σε περίπτωση επικράτησής του. Από την άλλη μεριά δεν υπήρξαν ποτέ σοβαρά και πραγματοποιήσιμα σχέδια στρατιωτικοποίησης της Σελήνης από τις δύο υπερδυνάμεις, πράγμα που διευκόλυνε την υιοθέτηση της διάταξης.

Μια άλλη απαγόρευση αφορά την τοποθέτηση όπλων μαζικής καταστροφής σε τροχιά γύρω από τη Γη, τη Σελήνη και τα λοιπά ουράνια σώματα. Ομοίως δεν επιτρέπεται η στάθμευση τέτοιων όπλων σε άλλο σημείο του διαστήματος (άρθρο ΙV παραγρ. 1 ΣπΔ, άρθρο 3 παραγρ. 3 ΣπΣ). Επομένως η απαγόρευση αυτή δεν ισχύει για συμβατικά όπλα κάθε είδους, καθώς και για όπλα που δεν τίθενται σε τροχιά, αλλά χρησιμοποιούν το διάστημα ως μέσο διέλευσης, π.χ. διηπειρωτικοί πύραυλοι, μερικώς τροχιακά συστήματα διαστημικού βομβαρδισμού (FOBS). Εντούτοις τα FOBS έχουν απαγορευθεί βάσει της δεύτερης σύμβασης μεταξύ ΗΠΑ και πρώην ΕΣΣΔ περί μείωσης των στρατηγικών όπλων (SALT II) του 1979. Η απαγόρευση τροχιακών και μερικώς τροχιακών όπλων οφείλεται στη διαπίστωση έλλειψης χρησιμότητας τέτοιων όπλων από τις δύο υπερδυνάμεις.

Πέρα από τις διεθνείς διαστημικές συνθήκες υπάρχουν και διμερείς συμβάσεις μεταξύ των ΗΠΑ και της πρώην ΕΣΣΔ που περιστέλλουν τη στρατιωτική χρήση του διαστήματος. Η Συνθήκη περί περιορισμένης απαγόρευσης δοκιμών (Limited Test Ban Treaty) του 1963 απαγορεύει τη διεξαγωγή πυρηνικών δοκιμών στο διάστημα. Η LTBT υπαγορεύτηκε και από τις σημαντικές επιπτώσεις που συνεπάγονται οι δοκιμές πυρηνικών όπλων για τη λειτουργία ηλεκτρονικών συστημάτων στο διάστημα (δημιουργία τεράστιου ηλεκτρομαγνητικού παλμού που τα αχρηστεύει).

Περαιτέρω η Συνθήκη περί αντιβαλλιστικών πυραύλων (AntiBallistic Missile treaty, ABM) του 1972 απαγόρευε τη δοκιμή και τοποθέτηση οπλικών συστημάτων αντιβαλλιστικής άμυνας σε τροχιά γύρω από τη Γη. Η εν λόγω συνθήκη συνήφθει προς αμοιβαία αποτροπή πυρηνικής επίθεσης (αν ο αντίπαλος στερείται αμυντικών συστημάτων, δε θα επιχειρήσει επίθεση, διότι η απάντησή μας θα καταστρέψει και τον ίδιο). Η ABM κατηγγέλθει από τις ΗΠΑ με ισχύ από τις 13.6.2002. Η καταγγελία της σχετίζεται με την αναβίωση του προγράμματος της Πρωτοβουλίας Στρατηγικής Άμυνας (SDI) υπό την ονομασία Εθνική Πυραυλική Άμυνα (NMD), με αφορμή τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11.9.2001 και τον κίνδυνο τρομοκρατικών χτυπημάτων με χρήση διαστημικής τεχνολογίας από τα «κράτη παρίες» (Ιράν, Ιράκ, Β. Κορέα).

Τέλος θα πρέπει να αναφερθεί η ύπαρξη πολυάριθμων ψηφισμάτων της ΓΣ του ΟΗΕ, τα οποία ως επί το πλείστον είναι ομόφωνα αν και με συχνή αποχή των ΗΠΑ και κάποιων άλλων κρατών από την ψηφοφορία. Τα ψηφίσματα αυτά προτρέπουν τα κράτη να σεβαστούν την ειρηνική χρήση του διαστήματος και να αρχίσουν διαπραγματεύσεις στο πλαίσιο του ειδικού Συνεδρίου του ΟΗΕ περί Αφοπλισμού (Conference on Disarmament) με απώτερο σκοπό την υπογραφή μιας διεθνούς συνθήκης πρόληψης αγώνα εξοπλισμών στο διάστημα. Η στάση τους διεθνούς κοινότητας απέναντι σε θέματα διαστημικών εξοπλισμών μπορεί να θεωρηθεί ως opinio juris, δηλαδή ως αποδοχή της νομιμότητας της απαγόρευσης διαστημικών εξοπλισμών, πράγμα που ίσως κάποτε οδηγήσει στη δημιουργία εθιμικού κανόνα διεθνούς δικαίου, εφόσον συνοδευθεί από ανάλογες ενέργειες των κρατών.

Το 2002 η Κίνα και η Ρωσία κατέθεσαν στο Συνέδριο του ΟΗΕ περί αφοπλισμού σχέδιο διεθνούς σύμβασης για την απαγόρευση χρήσης όπλων στο διάστημα. Οι ΗΠΑ αρνούνται τη διαπραγμάτευση μιας τέτοιας σύμβασης, διότι θεωρούν πως δεν τίθεται θέμα αγώνα εξοπλισμών στο διάστημα. Η πρόσφατη κινέζικη δοκιμή ερμηνεύεται από τους περισσότερους διεθνολόγους ως ένας μοχλός πίεσης προς τις ΗΠΑ. Η ρωσοκινεζική εμμονή στην υπογραφή διεθνούς σύμβασης και η σχετική άρνηση των ΗΠΑ σχετίζονται από πολλούς διεθνείς αναλυτές (όχι μόνο Αμερικανούς) με την υπεροπλία των ΗΠΑ στο διαστημικό τομέα, την οποία η Ρωσία και η Κίνα προσπαθούν εν μέρει να εξουδετερώσουν.

δ) Ειδικά θέματα

Ειδικά θέματα στρατιωτικών χρήσεων του διαστήματος αφορούν τα αντιδορυφορικά όπλα, τη χρήση δορυφόρων τηλεπισκόπησης για στρατιωτικούς σκοπούς (συλλογή πληροφοριών) και τη στρατιωτική χρήση διαστημικών σταθμών.

i. Αντιδορυφορικά όπλα

Αντιδορυφορικά όπλα άρχισαν να αναπτύσσονται ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’50 και είχαν δοκιμαστεί από αμφότερες υπερδυνάμεις. Τα περισσότερα συστήματα προέβλεπαν τη φυσική καταστροφή των εχθρικών δορυφόρων. Ωστόσο η χρήση τους εγκαταλείφθηκε, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την παραδοσιακή τους μορφή. Ιδίως οι ΗΠΑ θεώρησαν ότι τα όπλα αυτά είναι πολύ ακριβά, περιορισμένης αποτελεσματικότητας (είναι αδύνατη η καταστροφή όλων των εχθρικών δορυφόρων και παράλληλα δημιουργούν προβλήματα δημοσίων σχέσεων – προκλητική πράξη για τη διεθνή ειρήνη με τις συνακόλουθες διεθνείς αντιδράσεις), ενώ με τα θραύσματα που προκαλούν θέτουν σε κίνδυνο και τα φίλια διαστημικά συστήματα. Προς εξουδετέρωση δορυφορικών συστημάτων χρησιμοποιούνται πλέον κυρίως ηλεκτρονικές παρεμβολές και αναπτύσσονται όπλα κατευθυνόμενης ενέργειας που εξουδετερώνουν το δορυφόρο (π.χ. λέηζερ, μικροκύματα).

Τα αντιδορυφορικά όπλα δεν απαγορεύονται από κάποια συνθήκη. Σκέψεις για τέτοια συνθήκη είχαν γίνει, και μάλιστα εκπρόσωποι του αμερικανικού Κογκρέσσου είχαν καταθέσει σχέδιο σύμβασης στον πρόεδρο Ρήγκαν στις αρχές της δεκαετίας του ’80. Αυτός όμως ανακοίνωσε μερικές βδομάδες αργότερα το πρόγραμμα SDI. Το μεγαλύτερο πρόβλημα μιας διεθνούς συνθήκης για αντιδορυφορικά όπλα είναι η πρακτική δυσκολία επιβεβαίωσης της συμμόρφωσης του αντιπάλου. Οι δορυφόροι αδυνατούν να παράσχουν πληροφορίες, διότι πολλοί βαλλιστικοί πύραυλοι αποτελούν εν δυνάμει αντιδορυφορικό όπλο, εφόσον τροποποιηθούν ειδικά. Είναι άγνωστο αν μια εγκατάσταση εκτόξευσης πυραύλων, όπως αυτή φαίνεται από δορυφορικές φωτογραφίες, είναι σχεδιασμένη για αντιδορυφορικούς σκοπούς. Μόνο αυτοψία των εγκαταστάσεων μπορεί να διαφωτίσει την κατάσταση, κάτι τέτοιο όμως ακόμα και σήμερα είναι εξαιρετικά δύσκολο, πόσο μάλλον την περίοδο του ψυχρού πολέμου.

Τα παραγόμενα θραύσματα από τη φυσική καταστροφή δορυφόρων εντάσσονται σε ένα γενικότερο πρόβλημα του διαστημικού δικαίου, τα «διαστημικά σκουπίδια» (space debris). Πρόκειται για αντικείμενα που αποτελούν κατάλοιπα διαστημικών αποστολών και επιχειρήσεων. Η φύση αυτών των αντικειμένων παρουσιάζει τεράστια ποικιλία, από παλιούς δορυφόρους και δεξαμενές καυσίμων μέχρι ξύσματα μπογιάς και κάμερες αστροναυτών. Καθώς τα «διαστημικά σκουπίδια» κινούνται σε τροχιά με τεράστια ταχύτητα, η κινητική τους ενέργεια αρκεί συχνά για να θέσει σε αχρησία δορυφόρους ή ακόμα και να διακινδυνεύσει τη ζωή αστροναυτών, ανεξάρτητα από το μέγεθος της μάζας τους. Προκειμένου να γίνει κατανοητή η καταστροφική δυνατότητα αντικειμένων με πολύ μεγάλη κινητική ενέργεια, αξίζει να αναφερθεί ότι το ατύχημα του Columbia προκλήθηκε από την αποκόλληση ενός μκρού κομματιού μονωτικού αφρού από την εξωτερική δεξαμενή καυσίμων κατά την εκτόξευση. Το κομμάτι αυτό προσέκρουσε σε ένα από τα συμπαγέστερα τμήματα του διαστημικού λεωφορείου, ωστόσο κατάφερε να το τρυπήσει και να επιφέρει το ατύχημα.

Τα διαστημικά σκουπίδια δεν αποτελούν προς το παρόν αντικείμενο ειδικής νομικής ρύθμισης. Μπορούν ωστόσο υπό προϋποθέσεις να επιφέρουν την ευθύνη του κράτους εκτόξευσης για αποζημίωση σύμφωνα με τη σύμβαση περί διεθνούς ευθύνης από διαστημικά αντικέιμενα (Convnetion on international liability for damage caused by space objects). Μια τέτοια ευθύνη είναι εντούτοις δύσκολο να τεκμηριωθεί. Αφ’ενός επικρατεί διχογνωμία για το αν τα «διαστημικά σκουπίδια» αποτελούν διαστημικά αντικείμενα – κατά μία άποψη διαστημικά αντικείμενα είναι μόνο αυτά που επιτελούν κάποιο σκοπό. Αφ’ ετέρου η ευθύνη για ζημιές στο διάστημα είναι πταισματική, δηλαδή θα πρέπει να αποδειχθεί ότι το κράτος εκτόξευσης προκάλεσε υπαίτια τη ζημιά, με άλλα λόγια «έφταιγε» (κάτι τέτοιο δεν απαιτείται ωστόσο για ζημιές στο έδαφος ή στον αέρα σύμφωνα με τη σύμβαση). Το κυριότερο όμως πρόβλημα είναι ότι συχνά δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε σε ποιον ανήκει το «σκουπίδι» που προκάλεσε τη ζημιά. Η πρόσφατη κινέζικη δοκιμή δημιούργησε ένα τεράστιο νέφος από περίπου 900 «σκουπίδια» και αύξησε κατά 10%τον πληθυσμό των διαστημικών σκουπιδιών στην τροχιά που εκινείτο ο δορυφόρος (LEO ή χαμηλή περιγήινη τροχιά). To περιστατικό αυτό αποτελεί τη μεγαλύτερη περιβαλλοντική καταστροφή του διαστήματος όλων των εποχών.

ii. Δορυφόροι τηλεπισκόπησης

Η χρήση δορυφόρων τηλεπισκόπησης για στρατιωτικούς σκοπούς δεν καλύπτεται από κάποια ειδική σύμβαση (αντιθέτως η τηλεπισκόπηση για πολιτικούς σκοπούς διέπεται από σχετικό ψήφισμα του 1986 της ΓΣ του ΟΗΕ).

Παρά τις αρχικές διαμαρτυρίες των Σοβιετικών κατά της χρήσης αμερικανικών στρατιωτικών δορυφόρων η χρήση τους θεωρείται σήμερα σύννομη. Επειδή στο διάστημα δεν υπάρχουν κυριαρχικά δικαιώματα, η δορυφορική κατασκοπεία δεν εμπίπτει κατά κανόνα στις εθνικές διατάξεις περί κατασκοπείας (αυτές ισχύουν συνήθως μόνο εντός της εθνικής επικράτειας)∙ αλλά και όταν κατ΄εξαίρεση εμπίπτει βάσει ειδικών διατάξεων δεν είναι δυνατή η καταστολή της από τη Γη χωρίς παραβίαση των διεθνών κανόνων (θα αποτελούσε πράξη επίθεσης).

Ιδιαίτερη σημασία δόθηκε στη χρήση δορυφόρων τηλεπισκόπησης ως μέσων επιβεβαίωσης των διμερών συνθηκών μείωσης των πυρηνικών όπλων (SALT I, START I, INF), αλλά και της πολυμερούς συνθήκης περί μείωσης των συμβατικών όπλων στη Ευρώπη (CFE). Οι συνθήκες αυτές απαγορεύουν την παρεμπόδιση χρήσης εθνικών μέσων επιβεβαίωσης της άλλης πλευράς.

iii. Διαστημικοί σταθμοί

Πρωτοπόρος στην ανάπτυξη και χρήση διαστημικών σταθμών υπήρξε η πρώην ΕΣΣΔ, αρχικά με το πρόγραμμα SALYUT στη δεκαετία του ’70 και μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ‘80, στα πλαίσια του οποίου κατασκευάστηκαν 7 σταθμοί χωρίς να να είναι πάντοτε επιτυχής η χρήση τους, και στη συνέχεια με το σταθμό MIR μέχρι το 2001 . Και οι SALYUT και ο MIR ήταν πολιτικά προγράμματα. Ωστόσο κάποιοι από τους SALYUT (SALYUT 2, 3, 5) αποτελούσαν προκάλυμμα για το στρατιωτικό πρόγραμμα ΑLMAZ. Στα πλαίσια του προγράμματος αυτού δοκιμάστηκαν διαστημικοί σταθμοί σε ρόλους τηλεπισκόπησης και καταστροφής δορυφόρων.

Ο μόνος σταθμός σε τροχιά τώρα είναι ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός (ISS). Aυτός αποτελεί την εξέλιξη μιας διεθνούς προσπάθειας υπό την αιγίδα των ΗΠΑ και τη συμμετοχή του Ευρωπαϊκής Διαστημικής Υπηρεσίας (ESA), του Καναδά και της Ιαπωνίας για την κατασκευή ενός δυτικού αντίβαρου στο ρωσικό ΜΙR, με το όνομα ALPHA. O ALPHA με τη σειρά του ήταν ουσιαστικά μια συνένωση σχεδίων δυτικών διαστημικών σταθμών, τα οποία είχαν μείνει απραγματοποίητα Η διεθνής σύμβαση για την κατασκευή του ΑLPHA υπεγράφη το 1988 και προέβλεπε την κατασκευή ενός τμήματος του σταθμού από κάθε εταίρο. Καθυστερήσεις στο πρόγραμμα σε συνδυασμό με τη βελτίωση των ρωσοδυτικών σχέσεων μετά τη λήξη του ψυχρού πολέμου και τη λήξη της ωφέλιμης ζωής του MIR οδήγησαν στην επαναδιαπραγμάτευση του θεσμικού πλαισίου του ALPHA με τη συμμετοχή της Ρωσίας και τη μετονομασία του σταθμού σε Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Η κατασκευαστική φιλοσοφία παρέμεινε ανέπαφη. Κάθε εταίρος αναλαμβάνει την κατασκευή ενός τμήματος του ISS, το οποίο και καταχωρίζει στο ειδικό μητρώο του διαστημικών αντικειμένων. Να σημειωθεί εδώ ότι το άρθρο VIΙΙ Συνθήκης περί Διαστήματος προβλέπει την άσκηση διακαιοδοσίας επί ενός διαστημικού αντικειμένου από το κράτος που το έχει καταχωρίσει. Με άλλα λόγια στο διαστημικό αντικείμενο εφαρμόζεται η νομοθεσία του κράτους του μητρώου.

Στη διεθνή σύμβαση περί του ISS προβλέπεται η χρήση του σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο για ειρηνικούς σκοπούς. Επομένως το θεσμικό πλαίσιο του ISS είναι εναρμονισμένο με αυτό της Συνθήκης περί Διαστήματος και ισχύουν τα σχετικώς αναφερθέντα (ειρηνική χρήση = μη επιθετική, επιφύλαξη του δικαιώματος νόμιμης άμυνας).

Η χρήση του ευρωπαϊκού τμήματος του ISS προορίζεται αποκλειστικά για ειρηνικούς σκοπούς, διότι σύμφωνα με το καταστατικό του Ευρωπαϊκής Διαστημικής Υπηρεσίας απαγορεύεται η διεξαγωγή στρατιωτικών δραστηριοτήτων από τον Υπηρεσία. Oι ΗΠΑ έχουν διατυπώσει σαφή επιφύλαξη σε σχέση με τη χρήση του δικού τους τμήματος για αμυντικές εφαρμογές για λόγους εθνικής ασφάλειας, χωρίς ωστόσο να έχουν κάνει χρήση της επιφύλαξής τους ως τώρα ή να έχουν διατυπώσει τέτοια πρόθεση για το μέλλον.

Συμπέρασμα

Η στρατιωτική χρήση του διαστήματος απαγορεύεται μόνο σε ό,τι αφορά συγκεκριμένες μορφές, δηλαδή χρήση του διαστήματος για επιθετικούς σκοπούς, θέση σε τροχιά ή στάθμευση στο διάστημα όπλων μαζικής καταστροφής, απαγόρευση πυρηνικών δοκιμών και αποστρατιωτικοποίηση των ουρανίων σωμάτων. Οι ρυθμίσεις αυτές οφείλονται μεν στην εξυπηρέτηση στρατηγικών σκοπιμοτήτων των δύο υπερδυνάμεων, ωστόσο και μόνο η ύπαρξή τους αποτελεί θετικό στοιχείο. Το διαστημικό δίκαιο, άσχετα με τα ελατήρια των δημιουργών του, είναι από τους πιο προοδευτικούς κλάδους του διεθνούς δικαίου. Δεν επικρατεί η έννοια της κυριαρχίας, αλλά της ελευθερίας. Το διάστημα αποτελεί κτήμα όλης της ανθρωπότητας, όπως αναγνωρίζει το άρθρο Ι της Σύμβασης περί Διαστήματος. Το κτήμα αυτό θα πρέπει να πάψει να καλλιεργείται για αυτοκαταστροφικούς σκοπούς.

Περισσότερες πληροφορίες

– Τα κείμενα των διεθνών συνθηκών του διαστημικού δικαίου και παρεμφερείς πηγές μπορείτε να τα βρείτε στη σελίδα της επιτροπής του ΟΗΕ για την ειρηνική χρήση του διαστήματος www.unoosa.org/oosa/en/SpaceLaw/index.html

– Πλήθος πηγών διαστημικού δικαίου υπάρχει ακόμη στο www.spacelawstation.com

Στη σελίδα του ευρωπαϊκού κέντρου διαστημικού δικαίου μπορείτε επίσης να βρείτε ενδιαφέρουσες πληροφορίες και παραπομπές, αν και όχι πάντα επικαιροποιημένες.

www.esa.int/SPECIALS/ECSL/

– Πληροφορίες για τα διαστημικά όπλα εν γένει και τις νομικές παραμέτρους τους ειδικότερα μπορείτε να βρείτε σε μια διεύθυνση που παρουσιάζει και άλλα θέματα πλην των διαστημικών http://www.ucsusa.org/global_security/space_weapons/internationallegalagreementsrelevanttospaceweapons.html.

Για διεθνείς διαστημικούς σταθμούς ρίξτε μια ματιά στη Wikipedia, www.wikipedia.org

– Η ιστοσελίδα του Συνεδρίου περί Αφοπλισμού είναι http://www.unis.unvienna.org, το δε ανακοινωθέν τύπου για τη ρωσοκινεζική πρόταση σύμβασης διαστημικού αφοπλισμού http://www.unis.unvienna.org/unis/pressrels/2002/dcf417.html.

– Για γενικότερα διαστημικά θέματα κοιτάξτε www.space.com, www.spaceref.com, www.universetoday.com, www.spacedaily.com

– Για (μερικές φορές συντηρητικές) αναλύσεις διαστημικές επικαιρότητας πηγαίνετε στo

www.thespacereview.com

Advertisements

2 Σχόλια to “Περί πολέμων, άστρων και διεθνούς δικαίου”

  1. inlovewithlife Says:

    Ιωνάθαν wellcome to the show.

    Το άρθρο σου είναι εξαιρετικό και δίνει μια γενική ιδέα για το τι συμβαίνει με την στρατιωτικοποίηση του διαστήματος από νομική σκοπιά. Εγώ θα σταθώ σε τρία σημεία.

    Πρώτον, η στρατιωτικοποίηση του διαστήματος θα πρέπει να μας απασχολεί ως φαινόμενο, επειδή τόσο με τις τεχνολογίες παρακολούθησης όσο και με τα διαστημικά όπλα μαζικής καταστροφής αποτελεί την πιο αρρωστημένη κήρυξη πολέμου ενάντια στον άνθρωπο.

    Δεύτερον, γράφεις «(τ)ο διαστημικό δίκαιο, άσχετα με τα ελατήρια των δημιουργών του, είναι από τους πιο προοδευτικούς κλάδους του διεθνούς δικαίου». Και πράγματι είναι. Γιατί όμως; Επειδή, αν αφήσουμε τις νομικίστικες ερμηνείες των γερακιών, το διαστημικό δίκαιο διακηρύττει σαν αρχή την απαγόρευση της στρατιωτικής χρήσης του διαστήματος. Που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την κατ’ ουσίαν στρατιωτικοποίηση της επίγειας σφαίρας. Έξω όλοι οι στρατοί από το διάστημα δηλαδή.

    Τρίτον, το διάστημα είναι νομοτυπικά αποστρατιωτικοποιημένος χώρος, όχι επειδή οι κυρίαρχοι του πλανήτη γουστάρουν ειρήνη αλλά επειδή μέχρι πρότινος κανένα αφεντικό δεν είχε πλανητική εμβέλεια, για να επιβάλλει τους δικούς του όρους. Με την πάροδο των ετών αυτό αλλάζει. Και αλλάζουν οι εύκαμπτοι ορισμοί του δικαίου. Οι «ειρηνικοί σκοποί» δήθεν δεν αποκλείουν τους αμυντικούς στρατιωτικούς (η ορολογία της άμυνας, που στέλνει στρατό στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ, είναι το άλλο όνομα της επίθεσης). Οι πολεμικές μηχανές των κυριάρχων κινούνται πλέον φανερά και προς διάστημα μεριά.

    Και επειδή η καλύτερη άμυνα είναι η επίθεση (για να μιλήσουμε με στρατιωτικούς όρους) και το συμφέρον καμιάς κοινωνίας δε συμβαδίζει με τον πόλεμο, ας γίνουμε «προοδευτικοί», ας καταργήσουμε τη στρατιωτικοποίηση ξεκινώντας από το διάστημα και προχωρώντας στη γη.

  2. Πυρηνικός Χειμώνας « IN LOVE WITH LIFE Says:

    […] ποστ για την πυρηνική ενέργεια : 1 , 2 […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: