H Οικολογία Του Ψηφιακού Περιβάλλοντος

by

Latuff Che

Προσφάτως ο Steve Jobbs, συνιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος της Apple, της πασίγνωστης εταιρείας πληροφορικής, που μεταξύ άλλων κατέχει το iTUNES, το μεγαλύτερο στον κόσμο ηλεκτρονικό δισκοπωλείο, έκανε έκκληση στις μεγάλες δισκογραφικές εταιρείες να καταργήσουν τη χρήση ψηφιακών τεχνολογιών ελέγχου στην online μουσική. Μολονότι άγνωστες στον πολύ κόσμο, τέτοιες τεχνολογίες ελέγχου (γνωστές και ως Digital Rights Management Systems – DRM) χρησιμοποιούνται πλέον σε κάθε bit εμπορευματικοποιημένης πληροφορίας που ρέει μέσα στο διαδίκτυο και βρίσκονται ενσωματωμένες τόσο στο λογισμικό (software) όσο και στην υλικοτεχνική υποδομή (hardware) του ψηφιακού μας κόσμου.

Μια τέτοια δήλωση από τα χείλη του πατριάρχη της Αpple, μιας εταιρείας που έχει επικριθεί δριμύτατα για τις δρακόντιες τεχνολογίες ελέγχου που εφαρμόζει, προκάλεσε τριγμούς στη βιομηχανία ψυχαγωγίας και μεγάλη έκπληξη στην ιντερνετική κοινότητα. Εντούτοις, η έκκληση του Jobbs γρήγορα εισακούστηκε. Ήδη η ΕΜΙ, μία από τις τέσσερις «Μεγάλες Αδερφές» της δισκογραφίας, ακολούθησε τη συμβουλή του αφεντικού της Apple και πλέον διαθέτει μέσω του iTUNES τη μουσική της χωρίς DRM. Πως όμως ερμηνεύονται τέτοιες εξελίξεις στη βιομηχανία της ψυχαγωγίας την εποχή που η πειρατεία έχει αναδειχθεί σε νούμερο ένα εχθρό της ψηφιακής οικονομίας; Η απάντηση είναι απλή. Οι τεχνολογίες ελέγχου, ένα εργαλείο της αγοράς για την πάταξη της πειρατείας, έχουν σημαντικές κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις στην Κοινωνία της Πληροφορίας, οι οποίες υπερσκελίζουν τα οφέλη από τη χρήση τους.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Όταν στον «πραγματικό» κόσμο ο καταναλωτής αγοράζει ένα βιβλίο, θεωρεί ότι αυτό γίνεται δικό του, ότι δηλαδή μπορεί να το χρησιμοποιήσει όπως θέλει, να το διαβάσει όσες φορές επιθυμεί, να το δανείσει, να το πουλήσει και να φωτοτυπήσει μέρη του. Το ίδιο ισχύει και με τη μουσική σε CD ή τις ταινίες DVD. Στον ψηφιακό κόσμο όμως τα πράγματα αλλάζουν δραματικά. Ακόμη και αν ο καταναλωτής αγοράζει νόμιμα και «κατεβάζει» μέσω διαδικτύου ένα βιβλίο, ένα τραγούδι ή μια ταινία, η ύπαρξη DRΜ ενδέχεται να περιορίζει την ψηφιακή του εμπειρία. Ενδέχεται δηλαδή να μπορεί να ακούσει το τραγούδι ή να δει την ταινία ορισμένες μόνο φορές ή για περιορισμένο χρονικό διάστημα, σε συγκεκριμένες συσκευές ή προγράμματα λογισμικού, ή ενδέχεται να μπορεί να διαβάσει μόνο κάποιες από τις σελίδες ενός e – book ή να μην μπορεί να τυπώσει σελίδες του ή να το δανείσει. Αν θέλει να κάνει περαιτέρω χρήση, θα πρέπει να πληρώνει έξτρα. Εναπόκειται στην ευχέρεια του κατόχου των πνευματικών δικαιωμάτων ποίοι και πόσο περιοριστικοί κανόνες ελέγχου θα ενσωματωθούν στα DRM. Χαρακτηριστική περίπτωση αυστηρών DRM είναι αυτή που ενσωματώνεται από τη Microsoft στα ολοκαίνουργια Windows Vista.

H παραδοσιακή νοοτροπία του «κάνω ό,τι θέλω με το βιβλίο/μουσική/ταινία μου» μετά από αγορά αυτού αλλά και οι εξαιρέσεις της πνευματικής ιδιοκτησίας, που επιτρέπουν τη χρήση προστατευόμενων έργων για μορφωτικούς, επιστημονικούς ή ενημερωτικούς σκοπούς, για ιδιωτική χρήση ή για χρήση από βιβλιοθήκες και διευκολύνουν την πρόσβαση του κοινωνικού συνόλου στη γνώση, εκτοπίζονται σιγά σιγά στην ψηφιακή εποχή. Η γενίκευση της χρήσης των DRM, έτσι που να επηρεάζουν σημαντικά τις ψηφιακές μας εμπειρίες, είναι θέμα χρόνου. Δε θα κινδυνολογούσαμε αν λέγαμε ότι βαδίζουμε προς ένα ψηφιακό περιβάλλον απόλυτου ελέγχου, αφού διανύσαμε την εποχή της άκρατης ελευθεριότητας του διαδικτύου.

Είναι όμως κάτι τέτοιο αρνητικό; Οι κανόνες στα DRM/ δεν καθορίζονται ούτε από τους χρήστες του ψηφιακού περιβάλλοντος ούτε από την πολιτική εξουσία. Διαμορφώνονται και επιβάλλονται σε όλους τους κλάδους της βιομηχανίας από τις μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες εκμετάλλευσης πνευματικών δικαιωμάτων. Οι εταιρείες αυτές ισχυρίζονται ότι τα DRM/ είναι απαραίτητα στην ψηφιακή εποχή για την προστασία των πνευματικών τους δικαιωμάτων ως απάντηση στην πειρατεία. Το περιεχόμενο όμως των κανόνων αυτών καθόλου δε συμβαδίζει με το Δίκαιο Πνευματικής Ιδιοκτησίας αλλά το καταστρατηγεί. Οι κανόνες στα DRM/ χρησιμοποιούνται κατά κόρον για να ελέγχουν γνώση, πληροφορία και κουλτούρα που δεν καλύπτεται από πνευματική ιδιοκτησία, για να ελέγχουν χρήσεις που δεν περιλαμβάνονται σε αυτή, ενώ δε σέβονται καμιά από τις εξαιρέσεις που το ίδιο το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας θέτει (μορφωτικοί, εκπαιδευτικοί σκοποί, ιδιωτική χρήση, χρήση από ΑΜΕΑ, βιβλιοθήκες κτλ.).

Το δίκαιο Πνευματικής Ιδιοκτησίας σίγουρα παρουσιάζει σοβαρές ελλείψεις ως μοντέλο για τη διακυβέρνηση της γνώσης στην ψηφιακή εποχή. Η πραξικοπηματική όμως παράκαμψή του και η τοποθέτηση στο επίκεντρο του παγκοσμίου συστήματος διακυβέρνησης της γνώσης ιδιωτικά θεσπιζόμενων κανόνων, που προέρχονται απευθείας από τα μεγάλα ιδιωτικά συμφέροντα, είναι μια εξέλιξη με πολύ σοβαρές επιπτώσεις. Αν στις σημερινές δημοκρατίες οι κοινωνίες ασκούν επιρροή στην κεντρική εξουσία και έτσι σε κάποιο μέτρο συνδιαμορφώνουν το περιεχόμενο των κανόνων της ζωής, η επιρροή και ο βαθμός συνδιαμόρφωσης μειώνεται έτσι δραματικά στην Κοινωνία της Πληροφορίας, όπου η παραγωγή των κανόνων περνάει σιγά σιγά απευθείας και χωρίς τη μεσολάβηση της πολιτικής εξουσίας στα μεγάλα ιδιωτικά συμφέροντα.

Φυσικά, η εκχώρηση της «νομοθετικής» εξουσίας από τις κυβερνήσεις προς την αγορά για τα θέματα της Κοινωνίας της Πληροφορίας έχει γίνει απολύτως συνειδητά και ηθελημένα. Το 1996 ψηφίστηκαν οι δύο διεθνείς συμβάσεις του Παγκοσμίου Οργανισμού Διανοητικής Ιδιοκτησίας των Ηνωμένων Εθνών για την ψηφιακή εποχή, σημαντικότερο στοιχείο των οποίων ήταν το ότι απαγόρευαν την «παράκαμψη» (hacking) των DRM καθώς και τη διακίνηση μηχανισμών υποβοήθησης τέτοιας «παράκαμψης». Οι διεθνείς αυτές συνθήκες σύντομα ενσωματώθηκαν με τον αυστηρότερο δυνατό τρόπο στα εσωτερικά δίκαια περισσοτέρων από 80 κρατών. Ταυτόχρονα, η προτεραιότητα που δίνεται από τα δικαιϊκά συστήματα στους συμβατικούς κανόνες έναντι του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας, επέτρεψε στις εταιρείες εκμετάλλευσης πνευματικών δικαιωμάτων αφενός να καταργούν μονομερώς τα όποια δικαιώματα έδινε στους χρήστες το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας και αφετέρου να επεκτείνουν την εμπορική τους εκμετάλλευση και σε είδη πληροφορίας και τρόπους χρήσης μέχρι πρότινος μη – προστατευτέους και όλα αυτά μέσω ηλεκτρονικών γενικών όρων συναλλαγών.

Ένα ψηφιακό περιβάλλον, όπου κάθε κίνηση ή συμπεριφορά επιτρέπεται μόνο επί πληρωμή και όπου όλοι οι κανόνες υπαγορεύονται αποκλειστικά από τις μεγάλες εταιρείες εκμετάλλευσης δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, ενώ υιοθετούνται και επιβάλλονται κατασταλτικά από τα απανταχού κράτη, είναι μία προοπτική τουλάχιστον ανησυχητική. Η προοπτική αυτή έρχεται σε αντίθεση με τις σημερινές δυνατότητες των τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών να καθιστούν προσβάσιμη και ελεύθερα διακινούμενη τη γνώση, την πληροφορία και την κουλτούρα ισότιμα σε όλους.

Τέτοια όμως προοπτική για το μέλλον της Κοινωνίας της Πληροφορίας δεν είναι μη αναστρέψιμη. Οι δημιουργικές δυνάμεις των κοινωνιών, που απελευθερώνονται με τις νέες τεχνολογίες, εγκαθιδρύουν παραγωγικές σχέσεις, οι οποίες ανταγωνίζονται σοβαρά τα εμπορευματικά μοντέλα και παρέχουν έναν πλούτο πληροφορίας, γνώσης και κουλτούρας ελεύθερα προσβάσιμο για το κοινωνικό σύνολο. Τα μοντέλα μη εμπορευματικής παραγωγής, όπως η Wikipedia, παγιώνονται και επεκτείνονται σε κάθε κλάδο της ανθρώπινης δραστηριότητας ξεπερνώντας αντίστοιχα εμπορευματικά. Το φαινόμενο των ιστολογίων (blogs) και των ιστοτόπων ανοιχτής δημοσίευσης ανταγωνίζεται πλέον ανοιχτά τα παραδοσιακά μέσα μαζικής ενημέρωσης και επηρεάζει τη θεματολογία τους φέρνοντας μια κουλτούρα ελευθερίας στις κοινωνίες. Ταυτόχρονα, ο αριθμός των πνευματικών έργων που εκδίδονται μέσω αναστροφής του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας (copyleft) αυξάνεται γεωμετρικά με σίγουρη την προοπτική να ξεπεράσει τα εμπορευματικά πνευματικά έργα στο μέλλον. Για να συνειδητοποιήσουμε πόσο πολύ έχει κοινωνικοποιηθεί η παραγωγή γνώσης, πληροφορίας και κουλτούρας στην ψηφιακή εποχή, αρκεί να κάνουμε αναζήτηση μίας οποιαδήποτε λέξης ή φράσης στο google. Η συντριπτική πλειοψηφία των αποτελεσμάτων αλλά και οι πρώτες θέσεις της αναζήτησης θα αφορούν ελεύθερα διαθέσιμες στο κοινό πληροφορίες.

Για να αναστραφεί όμως η τάση προς την ελεγξιμότητα που αναπτύσσεται στην Κοινωνία της Πληροφορίας, δεν αρκεί ο ανταγωνισμός μεταξύ εμπορευματικών και εναλλακτικών μορφών παραγωγής γνώσης, χρειάζεται να αναπτυχθεί μία αντίρροπη τάση για την οικολογία του ψηφιακού περιβάλλοντος. Αν, όπως υποστηρίζουν οι μεγάλοι θεωρητικοί της Κοινωνίας της Πληροφορίας, ο κώδικας (λογισμικό) είναι ο νόμος στο ψηφιακό περιβάλλον (Code is Law), τότε η οικολογία αυτού του περιβάλλοντος μπορεί να επιτευχθεί μόνο με την επαναοικειοποίηση από τις κοινωνίες του κώδικα που το καθορίζει. Με δυο λόγια, αν θέλουμε μία δημοκρατική Κοινωνία της Πληροφορίας, θα πρέπει να επιτύχουμε την αποξένωση των μεγάλων ιδιωτικών συμφερόντων από τον κώδικα που την καθορίζει και τον καθορισμό του από την ιντερνετική κοινότητα. Και εδώ έγκειται η μεγάλη αξία του ελεύθερου/ανοιχτής πηγής λογισμικού, το οποίο όσο απλώνεται στον ψηφιακό κόσμο, τόσο τον απελευθερώνει από τους κανόνες ελέγχου της ψηφιακής μας συμπεριφοράς συμβάλλοντας στην οικολογική του εξέλιξη.

Είναι λοιπόν χρέος των απανταχού κυβερνήσεων να αγκαλιάσουν το φαινόμενο του ελεύθερου/ανοιχτής πηγής λογισμικού, που πλέον έχει περάσει από μια περίοδο κύησης σε μία περίοδο καθιέρωσης, με την νομοθετική κατοχύρωση ανοιχτών τεχνολογικών standards σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του ψηφιακού περιβάλλοντος και την υιοθέτηση ελεύθερου/ανοιχτής πηγής λογισμικού στο δημόσιο τομέα. Και στο δικό μας χέρι είναι να σπρώξουμε προς αυτή την κατεύθυνση μαθαίνοντας τι είναι το ελεύθερο/ανοιχτής πηγής λογισμικό, χρησιμοποιώντας το και πιέζοντας τους ιθύνοντες για τη γενίκευση της χρήσης του.

Πηγές :
http://pdf.codev2.cc/Lessig-Codev2.pdf
http://www.benkler.org/wealth_of_networks/index.php/Download_PDFs_of_the_book

Advertisements

2 Σχόλια to “H Οικολογία Του Ψηφιακού Περιβάλλοντος”

  1. Γιώργος Μαργαρίτης Says:

    Πολύ ωραίο άρθρο.

  2. inlovewithlife Says:

    Τhanks ρε Γιώργο.

    Αν μπορείς τσέκαρε τα δύο e-books που έχω λινκάρει στο τέλος. Είναι ό,τι καλύτερο φιλοσοφικού περιεχομένου έχει γραφτεί για την κοινωνία της πληροφορίας. Πραγματικά αξίζουν, αν και λίγο δυσκολοδιάβαστα.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: