Πνευματική Ιδιοκτησία : Κριτική Προσέγγιση

by

free mickey

Η εισήγησή μου στην εκδήλωση της ομάδας SID με τίτλο Πνευματική Ιδιοκτησία & «Πειρατεία».

Α. Ιστορική Εξέλιξη

Κατά τη Ρωμαϊκή εποχή η αντιγραφή βιβλίων με το χέρι γινόταν από μορφωμένους σκλάβους, η συντήρηση των οποίων ήταν ιδιαίτερα ακριβή. Πνευματική ιδιοκτησία δεν εμφανίστηκε.
Κατά το μεσαίωνα οι μαικήνες επιχειρούσαν τον έλεγχο της αντιγραφής και προβολής των πνευματικών έργων. Παρ’ όλα αυτά η δημιουργικότητα, που θεωρούνταν θεϊκής προέλευσης, παραχωρούνταν αυτονόητα από το δημιουργό στην κοινωνία.
Με την εμφάνιση της τυπογραφίας τα πράγματα αλλάζουν. Η αντιγραφή έργων, που γίνεται πλέον δυνατή σε περισσότερα κομμάτια της κοινωνίας, γεννά την ανάγκη για την δημιουργία αποκλειστικών δικαιωμάτων επί των πνευματικών έργων στους εκδότες βιβλίων. Στην Αγγλία η Βασίλισσα με το Statute of Anne του 1705, προκειμένου να πάψει την ελεύθερη αντιγραφή και εκτύπωση βιβλίων, που εκδίδουν οι Άγγλοι εκδότες, από τους εκδότες της Σκωτίας, παραχωρεί σε αυτούς αποκλειστικά δικαιώματα (που είχαν και την έννοια λογοκρισίας – δημοσιευόταν ό,τι ήθελε το στέμμα). Η προστασία των πνευματικών έργων διαρκούσε 28 έτη.
Το 1886 υπογράφεται η Διεθνής Συνθήκη της Βέρνης. Η πνευματική ιδιοκτησία διεθνοποιείται.

Β. Ορισμός

Πνευματική “Ιδιοκτησία” είναι το σύνολο των αποκλειστικών δικαιωμάτων που απονέμεται από την κεντρική (κρατική) εξουσία στον δημιουργό και στους διαδόχους αυτού.

Εφαρμογή στην έκφραση/απεικόνιση κάποιας ιδέας, όχι στην ιδέα καθεαυτή
Εξαίρεση από εφαρμογή σε πληροφορίες αυτές καθαυτές
Ελεύθερα μεταβιβάσιμη
Αντικείμενο εμπορικής δραστηριότητας

Ακόμη και στο δίκαιο ο όρος ιδιοκτησία, που έχει επικρατήσει, θεωρείται προβληματικός και δεν πρέπει να γίνεται δεκτός. Ορθότερος ο όρος “πνευματικά δικαιώματα”.

Γ. Δικαιολόγηση

Στο αγγλοσαξωνικό δίκαιο κατεξοχήν οικονομικοί παράγοντες – κίνητρο για την ενθάρρυνση της δημιουργικότητας
Στο ηπειρωτικό ευρωπαϊκό δίκαιο κατά βάση κανόνες φυσικού δικαίου/ηθικής – ο δημιουργός/παραγωγός ενός έργου έχει δικαιώματα ιδιοκτησίας πάνω σε αυτό.

Βασική κριτική :

1.ότι η ιδιοκτησία δεν αποτελεί “φυσικό”, δηλαδή διαχρονικό και εις το διηνεκές ισχύον δίκαιο, αλλά οφείλει και είναι δυνατόν να ξεπεραστεί σε μελλοντικές κοινωνίες, όπου η παραγωγή αγαθών και γνώσης θα γίνεται συλλογικά και αυτοοργανωμένα και θα προσφέρεται στο κοινωνικό σύνολο.
2.Η λογική της παροχής οικονομικού κινήτρου ως τρόπου για την ανάπτυξη της παραγωγής γνώσης, πληροφορίας και κουλτούρας ταιριάζει σε ένα σύστημα, όπως το καπιταλιστικό, όπου η επιστημονική/τεχνολογική έρευνα, η υποστήριξη της τέχνης και η διανομή των άυλων αγαθών στις κοινωνίες γίνεται από τις πολυεθνικές. Ωστόσο, το οικονομικό κέρδος δεν αποτελεί ούτε το μοναδικό ούτε το πιο σημαντικό κίνητρο της ανθρώπινης δημιουργίας αλλά επικρατούν άλλα κίνητρα, όπως η προσφορά προς το σύνολο, η κοινωνική καταξίωση, το επιστημονικό/καλλιτεχνικό ενδιαφέρον κτλ. Για το παρόν σύστημα πνευματικής ιδιοκτησίας, που είναι βασισμένο σε έναν στείρο οικονομισμό, η λαϊκή τέχνη, τα δημοτικά τραγούδια αλλά και η wikipedia, το ελεύθερο λογισμικό, τα μπλογκς, τα φόρουμ και γενικότερα το user generated περιεχόμενο του διαδικτύου δεν θα έπρεπε να υπάρχει και είναι τουλάχιστον παράδοξο ως φαινόμενο.
3.Ο θεσμός της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι κομμένος και ραμμένος στα μέτρα του καπιταλιστικού συστήματος και όχι “ηθικά” πλασμένος, δήθεν για να αποδίδονται στο δημιουργό τα οφέλη της δουλειάς του. Έτσι, η πνευματική ιδιοκτησία είναι ελεύθερα μεταβιβαστή, πράγμα που σημαίνει ότι τα σε πιο αδύναμη διαπραγματευτικά θέση μέρη, οι δημιουργοί, θα την εκχωρούν πάντα στα αφεντικά, προβλέπει την αυτόματη εκχώρηση των πνευματικών έργων του εργαζομένου στο αφεντικό του, μετατρέπει τη γνώση σε ένα απολύτως εμπορευματοποιημένο προϊόν, το οποίο πουλιέται και αγοράζεται σύμφωνα με τους κανόνες της καπιταλιστικής αγοράς.

Δ. Σημασία

Η πνευματική ιδιοκτησία, μαζί με τις λοιπές μορφές εμπορευματικοποίησης της γνώσης, πληροφορίας και κουλτούρας, όπως πατέντες, trademarks, κανόνες προστασίας ημιαγωγών, βάσεων δεδομένων, βιομηχανικών υποδειγμάτων και σχεδίων κτλ. αποτελεί την κανονιστική βάση της οικονομίας των άυλων αγαθών, καθορίζει δηλαδή το ποιος, πως και με ποιους ακριβώς κανόνες έχει πρόσβαση ή ελέγχει αυτά. Η άυλη οικονομία έχει σήμερα την κυριαρχία στις οικονομίες του “ανεπτυγμένου” Βορρά και λειτουργεί ως καθεστώς αποικιοκρατίας για τον υποβαθμισμένο “Νότο”.

Στην κοινωνία της πληροφορίας, δηλαδή σε όλες τις κοινωνικές σχέσεις/δραστηριότητες που χτίζονται γύρω από τις τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνίων, η πνευματική ιδιοκτησία καθορίζει (ή θα ήθελε) και την πολιτική οικονομία της (με την έννοια των σχέσεων εξουσίας που επικρατούν σε αυτή).

Λίγα λόγια λοιπόν από την άποψη της πλιτικής οικονομίας (σχέσεων εξουσίας). Επειδή προϋπόθεση για τη δημιουργία νεότερης γνώσης, πληροφορίας και κουλτούρας αποτελεί η πρόσβαση και χρήση παλαιότερων πνευματικών επιτευμάτων, εύλογα καταλαβαίνει κανείς ότι όσοι (κεφάλαιο) κατέχουν ιδιοκτησία στη σημερινή γνώση, πληροφορία και κουλτούρα, μπορούν να καθορίζουν και τη μελλοντική αυτών πορεία. Έτσι, οι σχέσεις εξουσίας του κεφαλαίου και του κράτους πάνω στις κοινωνίες θωρακίζονται και επεκτείνονται και σε τομείς της ζωής παλαιότερα ελεύθερους από ιδιοκτησίες (λαϊκή τέχνη, ανθρώπινο dna, βιογενετική, τελικά στην ίδια τη σκέψη) καθορίζοντας το μέλλον της ανθρώπινης εξέλιξης.

Ε. Παρούσα Κατάσταση – Μέλλον

Η πνευματική ιδιοκτησία είναι ένας παράλογος θεσμός. Ακόμη και για όσους υπερασπίζονται το θεσμό της ιδιοκτησίας εν γένει, η φύση του αντικειμένου προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας, η γνώση, η πληροφορία και η κουλτούρα την καθιστούν εξαιρετικά προβληματική.

Η κοινωνία της πληροφορίας και οι εγγενείς δυνατότητές της για ελεύθερη και ισότιμη ροή των πληροφοριών βάζουν το θεσμό της πνευματικής ιδιοκτησίας σε κρίση. Η κρίση δεν είναι μόνο κρίση στην καταστολή των παραβατών της πνευματικής ιδιοκτησίας, των “πειρατών”, αλλά κυριότερα είναι κρίση νομιμοποίησης αυτού του θεσμού στις κοινωνίες. Όσο μειώνεται η κοινωνική αποδοχή του προβληματικού αυτού θεσμού, τόσο η κοινωνική συναίνεση αντικαθίσταται από την αίσθηση της καταστολής και την αίσθηση του αδικαιολόγητου/ανήθικου περιορισμού της ελευθερίας. Η προπαγάνδα του συστήματος (παραβάτες ΠΙ = πειρατές = κλέφτες) δεν έχει καταφέρει να αλλάξει αυτούς τους συσχετισμούς.

Η πνευματική ιδιοκτησία δέχεται σοβαρές πιέσεις, για να αλλάξει στη νέα εποχή. Μέχρι στιγμής επικρατούν οι αντίθετες τάσεις της όλο και μεγαλύτερης ισχυροποίησής της και της γενικευμένης καταστολής. Η καταστολή έχει επιπτώσεις και στην ίδια τη φύση του διαδικτύου, αλλοιώνοντας την ελευθερία του, επηρεάζοντας την τεχνολογική του ουδετερότητα, απαγορεύοντας ολόκληρες τεχνολογίες (πχ p2p) και εφαρμόζοντας φίλτρα και λογοκρισίες. Το μέλλον είχνει αβέβαιο και είναι στο χέρι μας να αγωνιστούμε για τα αυτονόητα, βγαίνοντας όμως και στην επίθεση.

Στ. Θέση

Βραχυπρόθεσμος στόχος :

1.καλλιέργεια εναλλακτικών μορφών παραγωγής γνώσης, πληροφορίας, κουλτούρας
2.οικειοποίηση μέσων παραγωγής
3.καταστροφή μεσαζόντων στη σχέση δημιουργού – κοινωνίας

Μακροπρόθεσμος στόχος :

1.Καταστροφή κάθε ιδιωτικού δικαιώματος στη γνώση πλην του δικαιώματος αναφοράς του δημιουργού στο έργο του
2.Ελεύθερη ροή πληροφορίας χωρίς περιορισμούς και ανισότητες
3.Καταγραφή του συνόλου της ανθρώπινης γνώσης και μνήμης στα επικοινωνιακά δίκτυα

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: