Ο Κόσμος και η Ιστορία : Η Υλιστική Προσέγγιση

by

materialism

Ό,τι συνηθίζεται να αποκαλείται ως αστική επιστήμη αναλύει την ιστορία και τον κόσμο με βάση τον υλισμό. Σύμφωνα με την υλιστική προσέγγιση το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της ανθρωπότητας καθορίζεται από τη σφαίρα της οικονομίας. Σε αυτά τα πλαίσια η αστική επιστήμη αντιλαμβάνεται την ιστορική εξέλιξη ως ανάπτυξη των καπιταλιστικών οικονομικών σχέσεων. Έτσι, συμπεραίνεται ότι ο καπιταλισμός αποτελεί το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της ανθρωπότητας. Η προσέγγιση αυτή είναι ανιστόρητη και παράλογη, έχει δε ως μοναδικό σκοπό όχι την εύρεση της επιστημονικής αλήθειας αλλά τη διαιώνιση του υπάρχοντος. Γι’ αυτό το λόγο όταν κάτι αποκαλείται ως αστική επιστήμη συνήθως εκφέρεται ως αρνητικός χαρακτηρισμός ταυτόσημος με την έννοια της ψευδοεπιστήμης. Ωστόσο, αυτό δεν εμποδίζει την τεράστια επιρροή της αστικής επιστήμης στη σύγχρονη διανόηση.

Ό,τι έχει σχέση με την μαρξική σκέψη αναλύει την ιστορία και τον κόσμο πάλι με βάση τον υλισμό, μολονότι σε διαφορετική κατεύθυνση. Η οικονομία παίζει και εδώ τον κεντρικό ρόλο υπό την μορφή των σχέσεων παραγωγής, που καθορίζουν κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής. Ωστόσο, ο μαρξισμός – και σωστά – εντοπίζει την ιστορικότητα του καπιταλισμού και έτσι διατυπώνει τη δυνατότητά (ή καλύτερα το αναπότρεπτο) για το ξεπέρασμά του. Οι καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής, που αποτελούν σχέσεις εκμετάλλευσης, αναπόδραστα θα αντικατασταθούν από τη σοσιαλιστική και τελικώς την κομμουνιστική οικονομία. Εδώ υπάρχει μία αντίφαση. Μολονότι όλη η ανθρώπινη ιστορία αναλύεται με βάση τις σχέσεις παραγωγής, κάποια στιγμή επέρχεται και εδώ το τέλος της (οικονομικής να το πούμε?) ιστορίας με τον κομμουνισμό, στον οποίο ο μέχρι τώρα τρόπος ανάλυσης της πραγματικότητας (ο ιστορικός υλισμός) δεν είναι δόκιμος αλλά έχει ξεπεραστεί.

Οι δύο αυτές κοσμοθεωρίες και η μεταξύ τους διαπάλη χαρακτηρίζουν όλη τη νεωτερική σκέψη μέχρι σήμερα και οι παραδοχές τους έχουν καθορίσει σε μεγάλο βαθμό την εξέλιξη της ανθρωπότητας στη σύγχρονη εποχή. Έτσι, σήμερα κεντρική σημασία σε οποιαδήποτε πολιτική απόφαση λαμβάνεται έχει η οικονομία, μπροστά στην οποία οι όποιοι άλλοι παράγοντες παρουσιάζονται ως δευτερεύοντες. Τελικά, η αστική ψευδοεπιστήμη από τη μία, που υποτίθεται πως περιγράφει το υπάρχον, και ο μαρξισμός από την άλλη, που ασκεί κριτική στο υπάρχον, συμβάλλουν και οδηγούν στην πραγμάτωση ενός υπό διαρκή εξορθολογισμό και βελτίωση πολιτικο – οικονομικού συστήματος με κατεύθυνση τη συνεχή υλική ανάπτυξη.

Ας υποθέσουμε ότι αποδεχόμαστε πως οποτεδήποτε στην ιστορία οτιδήποτε μέσα στις κοινωνίες έχει την τελική αιτία του στην οικονομία και έτσι θα πρέπει να ερμηνευθεί. Ας υποθέσουμε δηλαδή ότι οι οικονομικές συνθήκες έχουν πάντα την πρωτοκαθεδρία σε σχέση με άλλους παράγοντες στην παραγωγή των κοινωνικών φαινομένων. Εντούτοις, μία τέτοια υπόθεση δε στέκει. Η ιστορία της ανθρωπότητας δεν αποτελεί σύνολο απλώς αντικειμενικών παραγόντων αλλά περιλαμβάνει και υποκείμενα. Ή με άλλα λόγια σε κάθε εποχή οι άνθρωποι δεν είναι έρμαια της οικονομικής συγκυρίας αλλά υποκείμενα δράσης που μπορούν να αλλάζουν συλλογικά την ιστορία.Εκτός αυτού, πέρα από την οικονομία άλλοι παράγοντες έπαιζαν σαφώς πιο σημαντικό ρόλο σε άλλες κοινωνίες και άλλες εποχές στον καθορισμό της ιστορίας και των κοινωνικών φαινομένων. Τέτοιοι παράγοντες, όπως οι θρησκείες/ιδεολογίες, η στρατιωτική ισχύς, οι πολιτικές/οργανωτικές δυνατότητες, οι επιστημονικές/τεχνολογικές κατακτήσεις, συνδιαμόρφωναν με διαφορετικούς κάθε φορά συνδυασμούς τα κοινωνικά δίκτυα εξουσίας και τη βασική οργανωτική δομή των κοινωνιών.

Η ανάλυση της σύγχρονης ζωής μας οδηγεί στη γενική παραδοχή ότι πράγματι η οικονομία αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς παράγοντες των κοινωνικών φαινομένων και της υφιστάμενης κοινωνικής οργάνωσης. Αυτή όμως η ιστορική εξέλιξη δεν αποτελεί καθολικό νόμο της ιστορίας. Είναι συνδυασμός παραγόντων, όπως της μεταβολής των οικονομικών σχέσεων παραγωγής, της επικράτησης της επιστημονικής ορθολογικότητας ως τρόπου επίλυσης των ανθρωπίνων προβλημάτων (βλ. Διαφωτισμό), της εμφάνισης της πολιτικής οργάνωσης του νεωτερικού έθνους κράτους με τα χαρακτηριστικά του αστικού κοινοβουλευτισμού κτλ. Τροφοδοτείται δε από την εσωτερίκευση του υλισμού από τους ίδιους τους ανθρώπους, για την οποία συνέβαλαν τα μέγιστα οι μεγάλες ιδεολογίες. Ο σημερινός δηλαδή άνθρωπος δεν είναι έρμαιο της μυλόπετρας των οικονομικών συνθηκών αλλά και ο ίδιος την αναπαράγει, ακόμη και αν αυτή συνθλίβει τον ίδιο και τα παιδιά του και υποθηκεύει το μέλλον του πλανήτη.

Οι μαρξιστές φυσικά θα πουν ότι αυτά είναι φληναφήματα και ότι εμείς είμαστε προλετάριοι που ξυπνάμε κάθε πρωί υπό τον ήχο του ξυπνητηριού και δεχόμαστε την κλασική καπιταλιστική εκμετάλλευση. Δεν έρχομαι εδώ να αναιρέσω αυτή την οπτική. Έρχομαι όμως να πω ότι δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση μία ολιστική προσέγγιση της πραγματικότητας αλλά αφήνει απέξω κομμάτια του παζλ. Ας κάνουμε μία πνευματική άσκηση πάνω σε αυτό. Ας υποθέσουμε πως αύριο η ταξική πάλη καταφέρνει οι προλετάριοι να έχουν τέτοιες οικονομικές απολαβές που να εξασφαλίζουν μία κατά πολύ άνω του μετρίου (του σημερινού δηλαδή επιπέδου) διαβίωση. Ας υποτεθεί μάλιστα ότι οι ώρες εργασίας μειώνονται στις έξι. Ας υποτεθεί τέλος ότι το σύνολο του κέρδους από την κάθε οικονομική δραστηριότητα αποδίδεται σε αυτούς. Θα είμαστε ευχαριστημένοι στο σημείο που δε θα χρειάζεται να παλέψουμε για τίποτε άλλο, δηλαδή θα έχει επέλθει το τέλος της ιστορίας, και αν όχι γιατί? Πολλοί – και πολλοί που δηλώνουν μαρξιστές – θα πουν ότι, ναι, το τέλος της ιστορίας είναι αυτό και φυσικά δεν θα μου φανεί παράξενο να θεωρούν αδιανόητο ότι χρειαζόμαστε κάτι παραπάνω. Αυτό φυσικά θα οφείλεται στην πλήρη εσωτερίκευση του μικροαστισμού από όσους μπορεί να δηλώνουν μαρξιστές αλλά ουσιαστικά ταυτίζουν τον κομμουνισμό με την άνοδο του βιοτικού επιπέδου.

Δε θα πρέπει να είμαστε όμως τόσο ευχαριστημένοι από μία τέτοια εξέλιξη ώστε να δηλώνουμε ότι τότε θα έχει έρθει το τέλος της ιστορίας. Κατ’ αρχάς η ιστορία δεν θα έχει τέλος, ούτε με τον κομμουνισμό ούτε με την αναρχία και αυτή η έκφραση είναι από τη φύση της αντιφατική. Αλλά και στην παραπάνω περίπτωση η κατάκτηση ενός α’ ή β’ υλικού επιπέδου διαβίωσης δε θα ταυτίζεται με το τέλος της ετερονομίας. Η σχέση εργασίας θα συνεχίσει να υπάρχει, όπως και οι εντολές της διεύθυνσης προς εμάς σε κάθε εργασιακό χώρο, όπως βέβαια και η αλλοτρίωση από το προϊόν της εργασίας μας. Αυτό που ίσως θα έχει αφανιστεί θα είναι η οικονομική μας εκμετάλλευση, δε θα έχουν αναιρεθεί όμως οι σχέσεις εξουσίας στους χώρους εργασίας και στη διεύθυνση της παραγωγικής δραστηριότητας της κοινωνίας.

Το γενικό λοιπόν συμπέρασμα αυτού του κειμένου είναι ότι η οικονομία πράγματι αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα για την ερμηνεία και ανάλυση των σημερινών κοινωνιών. Ο λόγος που η οικονομία είναι πράγματι ο καθοριστικός παράγοντας σήμερα είναι αφενός αντικειμενικός, καθώς η μορφοποίηση και τροφοδότηση των βασικών θεσμών κοινωνικής εξουσίας στη σύγχρονη εποχή ανάγεται στην οικονομία. Είναι όμως και υποκειμενικός και έχει να κάνει με το ότι η οικονομία έχει πράγματι εγκαθιδρυθεί ως καθοριστικός παράγοντας στα μυαλά των ανθρώπων για ό,τι έχει να κάνει με τη ζωή τους. Έτσι, η πλειοψηφία των σημερινών ανθρώπων πράττουν σήμερα με κυριάρχο κριτήριο το ιδιωτικό οικονομικό όφελος, όχι απλώς για να επιβιώσουν αλλά για να συσσωρεύσουν υλικά αγαθά. Οι ιεραρχήσεις αξιών της σύγχρονης ζωής μπορούν μια χαρά να χαρακτηριστούν κυρίαρχα υλιστικές και αυτό δεν ήταν ποτέ άλλοτε στην ανθρώπινη ιστορία έτσι.

Η κεντρικότητα της οικονομίας δε μπορεί να διεκδικεί σκήπτρα καθολίκευσης για όλες τις ιστορικές κοινωνίες ή για το μέλλον αλλά και ούτε θα πρέπει να επικροτείται ως εξέλιξη. Η σωστή προσέγγιση του σισύφειου έργου της ερμηνείας του υπάρχοντος και της απόπειρας να οριστεί το μέλλον των ανθρώπινων κοινωνιών δεν μπορεί είναι η υπεραπλουστευτική εμμονή στην πρωτοκαθεδρία ενός παράγοντα (πχ. οικονομία, φαντασιακό κτλ) πάνω στους άλλους αλλά η συνεχής προσπάθεια να αποκρυπτογραφείται το πως συνδυάζονται οι διάφοροι παράγοντες άξιοι σημασίας που συνθέτουν την εκάστοτε πραγματικότητα και η προσπάθεια παραγωγής γνώσης για την κοινωνική αλλαγή.

Και μία τέτοια σύγχρονη γνώση για την κοινωνική αλλαγή είναι ΔΥΟ πράγματα :

1. Το ότι πρέπει να αναγνωριστεί η δυνατότητα των ανθρώπων να γράφουν ιστορία αντί να αντιμετωπίζονται ως υποχείρια αντικειμενικών (υλικών) συνθηκών και

2. Το ότι πρέπει να καθαιρεθεί η κεντρικότητα της οικονομίας στις επιστημονικές κοσμοθεωρίες και στις καθημερινές αντιλήψεις και να της αποδοθεί η θέση που αυτή ανέκαθεν έπρεπε να έχει, αυτή της ικανοποίησης των ανθρώπινων αναγκών σε αρμονία με τη φύση και τίποτα παραπέρα.

Advertisements

Ένα Σχόλιο to “Ο Κόσμος και η Ιστορία : Η Υλιστική Προσέγγιση”

  1. xamogelo Says:

    Πέρα του ότι δεν είναι εφικτό να υπάρχει η βελτίωση που λες στον καπιταλισμό. δεν μπορεί να υπάρξει οικονομική εκμετάλλευση χωρίς πολιτική καταπίεση και ανάποδα. Αυτά πάνε μαζί. Δεν είμαι πεισμένος πάντως από το περιβάλλον μου για το 1. Για το 2 για την ώρα θεωρώ την οικονομία τον βασικό παράγοντα. Χωρίς να αποκλείω άλλους Αλλά πάλι. Οι άλλοι έχουν κάποια οικονομική βάση συνήθως

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: