Απομυθοποιώντας την Πνευματική Ιδιοκτησία

by

copyleft

Η πνευματική ιδιοκτησία είναι ένας θεσμός ηλικίας τριακοσίων περίπου ετών. Η μέχρι σήμερα ραγδαία επέκτασή του, σε σημείο μάλιστα ώστε να έχει κατακτήσει παγκόσμια ισχύ και εφαρμογή, χαρακτηρίζεται από ορισμένες παραδοχές, οι οποίες χρονολογούνται από την απαρχή του. Ωστόσο, με την έλευση του διαδικτύου και την ανάδυση της κοινωνίας της πληροφορίας γεννιούνται νέες δυνατότητες και προοπτικές για την διάχυση των πνευματικών έργων στις κοινωνίες, οι οποίες οδηγούν μοιραία στην ολική επαναδιαπραγμάτευσή του θεσμού. Για να ανοίξουμε λοιπόν με όρους ουσιαστικού δημοσίου διαλόγου την κουβέντα σχετικά με την μεταβολή των υπαρχόντων κανόνων της πνευματικής ιδιοκτησίας, θα πρέπει πρώτα να απομυθοποιήσουμε τις ξεπερασμένες πλέον παραδοχές, στις οποίες στηρίζεται, και να θέσουμε τους κανόνες για τη διαχείριση της ανθρώπινης δημιουργικότητας σε πιο δίκαιες βάσεις. Τέτοιοι μύθοι, όπως καλλιεργούνται σήμερα στη δημόσια σφαίρα, μπορούν να αποδομηθούν ως εξής :

Η άσκηση κριτικής στην ισχύουσα νομοθεσία πνευματικής ιδιοκτησίας αποτελεί αξιοκατάκριτη πράξη και δεν έχει θέση στον δημόσιο διάλογο.

Με αφορμή την πρόσφατη υπόθεση καταστολής του «gamato.info», της μεγαλύτερης Ελληνικής μηχανής αναζήτησης αρχείων p2p, παρακολουθήσαμε μια γενικευμένη επικοινωνιακή εκστρατεία υπέρ της πνευματικής ιδιοκτησίας, ως έχει σήμερα. Η εκστρατεία αυτή δεν περιοριζόταν μόνο στην προβολή των θέσεων υπέρ του θεσμού αλλά, περαιτέρω, αφενός στηλίτευε τις δύο συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας (Αθήνα, Θεσσαλονίκη), που είχαν ως αίτημα την παύση των διώξεων στους διωκόμενους για το gamato.info, και αφετέρου διαπόμπευε κάθε φωνή έλλογης κριτικής στην ισχύουσα νομοθεσία πνευματικής ιδιοκτησίας.

Τέτοιες πρακτικές, που προσπαθούν να αποκλείσουν από τον δημόσιο διάλογο απόψεις, οι οποίες διαφοροποιούνται από ή και ασκούν κριτική στους υπάρχοντες θεσμούς, είναι απαράδεκτες. Οι θεσμοί και το θετό δίκαιο δεν είναι ιερά και ανεπίδεκτα κριτικής πράγματα. Αντιθέτως, οι άνθρωποι και οι κοινωνίες έχουν κάθε δικαίωμα να ασκούν κριτική ή ακόμη και να αγωνίζονται για την αλλαγή τους με κοινωνική ανυπακοή και μαζικά κοινωνικά κινήματα, ιδιαίτερα αν τέτοιοι θεσμοί είναι άδικοι ή δεν ανταποκρίνονται στις κοινωνικές συνθήκες και ανάγκες. Η άσκηση έλλογης κριτικής στην ισχύουσα νομοθεσία πνευματικής ιδιοκτησίας όχι μόνο δεν αποτελεί αξιοκατάκριτη πράξη αλλά της ανήκει δικαιωματικά θέση στον δημόσιο διάλογο, την οποία οφείλει μάλιστα να διεκδικήσει σε πείσμα των υπαρχόντων κραταιών συμφερόντων.

Ο σημερινός θεσμός της πνευματικής ιδιοκτησίας έχει στιβαρές ηθικές / δικαιοπολιτικές βάσεις.

Όσοι μιλούν υπέρ της διατήρησης του θεσμού της πνευματικής ιδιοκτησίας, ως έχει, ή ακόμη και υπέρ της αυστηροποίησής του, συνήθως ομνύουν στην ηθική και στο δίκαιο. Θα συμφωνήσουμε. Κάθε θετός κανόνας της κοινωνικής συμβίωσης πρέπει να έχει στιβαρή ηθική και δίκαιο – πολιτική βάση. Η πραγματικότητα είναι ότι ο σημερινός θεσμός της πνευματικής ιδιοκτησίας δεν έχει τέτοιες βάσεις, κάθε άλλο. Από την απαρχή του η θέσπιση του θεσμού στην Αγγλία κινήθηκε από τα ταπεινά ελατήρια του ελέγχου της δημιουργικότητας των ανθρώπων από το βασιλικό στέμμα. Αλλά ακόμη και σήμερα μπορεί να υποστηριχθεί με πειστικότητα ότι ο θεσμός εξυπηρετεί περισσότερο τα ισχυρά ιδιωτικά οικονομικά συμφέροντα και ότι οδηγεί σε πλήρη εμπορευματοποίηση της γνώσης και του πολιτισμού παρά ότι διαμορφώνεται και εξελίσσεται με βάση το γενικό κοινωνικό συμφέρον.

Υπάρχουν συγκεκριμένες δικαιολογητικές βάσεις του θεσμού. Υποστηρίζεται ότι η απονομή από το κράτος απόλυτων δικαιωμάτων στους δημιουργούς πνευματικών έργων δικαιολογείται ηθικά είτε ως ανταπόδοση για την προσφορά τους στο κοινωνικό σύνολο είτε ως φυσικό δικαίωμα για τον κόπο και την εργασία που κατέβαλλαν. Και στις δύο περιπτώσεις δεν λαμβάνεται υπόψη το γεγονός ότι η παραγωγή γνώσης και πολιτισμού δεν είναι προϊόν παρθενογένεσης αλλά εξελικτικής διαδικασίας, κατά την οποία οι νέοι δημιουργοί στηρίζονται πάντα πάνω στα επιτεύγματα των παλαιών, προκειμένου να οδηγηθούν σε καινούργιες πνευματικές κατακτήσεις. Επομένως, περιχαράκωση με απόλυτα ιδιωτικά δικαιώματα ιδιοκτησίας, που αποκλείουν το κοινωνικό σύνολο, δε μπορεί να δικαιολογείται ηθικά και δίκαιο – πολιτικά για τη γνώση και τον πολιτισμό, που αποτελούν συλλογική και διαρκώς εξελισσόμενη κατάκτηση της ανθρωπότητας. Το επιχείρημα λοιπόν που εκφέρεται εδώ δεν είναι το ότι ο πνευματικός δημιουργός δεν έχει δικαιώματα στο έργο του αλλά το ότι τέτοια δικαιώματα δε δικαιολογείται να παίρνουν τη μορφή της ιδιωτικής ιδιοκτησίας σε άυλα αγαθά.

Η πνευματική ιδιοκτησία είναι παραγωγική.

Ελάχιστα αληθοφανής μοιάζει και η δικαιολόγηση του θεσμού, όπως αναπτύχθηκε στον αγγλοσαξωνικό κυρίως χώρο με τις νομοθεσίες περί copyright. Σύμφωνα με αυτή ο θεσμός της πνευματικής ιδιοκτησίας παρέχει τα αναγκαία οικονομικά κίνητρα στους πνευματικούς δημιουργούς, ώστε να παράγουν γνώση και πολιτισμό, και επομένως οδηγεί στην ενίσχυση της παραγωγής γνώσης και πολιτισμού και τελικώς στην ωφέλεια του κοινωνικού συνόλου. Παρατηρείται μια γενική ένδεια απτών επιστημονικών αποδείξεων προς στήριξη της παραπάνω υπόθεσης. Αυτό όμως δεν εμποδίζει διόλου τη διαρκή επέκταση του θεσμού. Η τάση, που κυριαρχεί σήμερα στις κεντρικές πολιτικές επιλογές σε διεθνές και εθνικό επίπεδο, είναι αυτή που επιτάσσει ότι όσο μεγαλύτερη διεύρυνση των πνευματικών δικαιωμάτων (θέσπιση νέων δικαιωμάτων, διεύρυνση ήδη υπαρχόντων, αύξηση χρόνου προστασίας, περιορισμών εξαιρέσεων κτλ) και όσο αυστηρότερη επιβολή του νόμου (βλ. σύμβαση TRIPs, μυστικές διαπραγματεύσεις για τη νέα διεθνή σύμβαση ACTA) υπάρχει, τόσο μεγαλύτερη άνθηση της δημιουργικότητας των ανθρώπων επιτυγχάνεται.

Στην πραγματικότητα όλα δείχνουν το αντίθετο. Όπως ειπώθηκε παραπάνω, απαραίτητη προϋπόθεση για την ανθρώπινη δημιουργία είναι η ελεύθερη πρόσβαση στην προϋπάρχουσα γνώση και τον πολιτισμό. Εντούτοις, στην πολιτική οικονομία, που διαμορφώνεται, όπου εφαρμόζονται τα διαρκώς διευρυνόμενα δικαιώματα πνευματικής αλλά και βιομηχανικής ιδιοκτησίας, τέτοια πρόσβαση είναι μόνο νοητή για τα μεγάλα ιδιωτικά συμφέροντα, που μπορούν έτσι να μονοπωλούν τη δημιουργικότητα και να καθορίζουν το μέλλον της. Ασχέτως του τι είδους συμφέροντα επιθυμούμε να ενισχύουμε στη διαχείριση της γνώσης και του πολιτισμού, ένα τέτοιο μοντέλο δεν είναι καν αποτελεσματικό από την άποψη της παραγωγής. Από την εποχή του διαφωτισμού και της ανάδυσης του θεσμού των πανεπιστημίων κατέστη κατανοητό ότι η ουσιαστική κατάκτηση της γνώσης και η άνθιση του πολιτισμού δεν είναι αποτέλεσμα ιδιωτικής και αποκλειστικής αλλά δημόσιας και κοινωνικής, δηλαδή συνεργατικής και συλλογικής, διαδικασίας ανάμεσα στους ανθρώπους. Απόδειξη για κάτι τέτοιο αποτελεί η έκρηξη της δημιουργικότητας των ανθρώπων, που παρατηρείται με την έλευση του διαδικτύου (πχ. κίνημα ελεύθερου λογισμικού, wikipedia, μπλογκς) και η οποία ως κουλτούρα του μοιράσματος αποδεικνύεται πιο αποτελεσματική παραγωγικά από την κουλτούρα της περιχαράκωσης των άυλων αγαθών. Σε κάθε περίπτωση το βάρος της απόδειξης για το παραγωγικό και τελικώς κοινωνικά ωφέλιμο ή μη του ισχύοντος θεσμού της πνευματικής ιδιοκτησίας θα πρέπει να το φέρουν οι υποστηρικτές της και όχι αυτοί που της ασκούν κριτική.

Η πνευματική ιδιοκτησία, όπως έχει σήμερα, είναι υπέρ των πνευματικών δημιουργών.

Γύρω από τα θέματα της πνευματικής ιδιοκτησίας αναπτύσσεται μία ρομαντική φιλολογία περί προστασίας των πνευματικών δημιουργών από τον θεσμό. Όταν δε εκφέρουν δημόσια τις απόψεις τους, οι υποστηρικτές του θεσμού ενδύουν πάντα τη ρητορική τους με επιχειρήματα για το πόσο ευνοϊκός είναι ο θεσμός για τους κάθε είδους πνευματικούς δημιουργούς και πόση ζημιά στην γνώση και στην τέχνη κάνουν όσοι τον παραβιάζουν. Μολονότι οι ισχύοντες κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας παραχωρούν δικαιώματα με διαχρονική αξία στους δημιουργούς, όπως το ηθικό δικαίωμα, στο σύνολό του το υπάρχον θεσμικό πλαίσιο έχει διαμορφωθεί όχι με γνώμονα τα συμφέροντα των δημιουργών αλλά με γνώμονα το ιδιωτικό κέρδος της βιομηχανίας κατοχής και εκμετάλλευσης πνευματικών δικαιωμάτων. Με μία σειρά νομικών διατάξεων, που ανατρέχουν ακόμη και σε διεθνείς συμβάσεις, η πλειοψηφία των πνευματικών δημιουργών είτε μέσω σχέσεων εργασίας είτε λόγω ανύπαρκτης διαπραγματευτικής ικανότητας τείνουν να αποξενώνονται των πνευματικών τους δικαιωμάτων με ελάχιστα ή και καθόλου οικονομικά ανταλλάγματα.

Αφετηρία οποιασδήποτε προσπάθειας για την μεταβολή των κανόνων διαχείρισης της ανθρώπινης δημιουργικότητας σε πιο δίκαιες βάσεις θα πρέπει να είναι η εξασφάλιση σε όλους τους δημιουργούς (και όχι μόνο στους διάσημους) αναγνώρισης για το έργο τους, κοινωνικής καταξίωσης και απόλυτα αξιοπρεπούς διαβίωσης, ανώτερης από αυτή που υποτίθεται ότι θα έπρεπε να «απολαμβάνουν» σήμερα με τόσο διευρυμένα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Από την άλλη ένα δίκαιο εναλλακτικό σύστημα διαχείρισης της ανθρώπινης δημιουργικότητας δε μπορεί να τοποθετεί τα ιδιωτικά δικαιώματα των δημιουργών σε επίπεδο ανώτερο του σκοπού της ελεύθερης πρόσβασης του κοινωνικού συνόλου στη γνώση και τον πολιτισμό. Σε κάθε όμως περίπτωση ένα τέτοιο σύστημα κανόνων δε θα πρέπει να αφήνει χώρο για την ύπαρξη μεσαζόντων στη σχέση δημιουργού – κοινωνίας παρά μόνο στο επίπεδο του απολύτως αναγκαίου. Οι νέες τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών κομίζουν ακριβώς αυτό το καινούργιο στοιχείο, δίνουν δηλαδή τη δυνατότητα στους πνευματικούς δημιουργούς για απευθείας διανομή των έργων τους στο κοινωνικό σύνολο χωρίς μεσάζοντες και χωρίς τους πρότερους περιορισμούς. Πρώτοι οι δημιουργοί λοιπόν πρέπει να αλλάξουν νοοτροπία και να εκμεταλλευτούν στο έπακρο το νέο φαινόμενο της κοινωνίας της πληροφορίας, παραμερίζοντας τη μάστιγα της βιομηχανίας εκμετάλλευσης πνευματικών δικαιωμάτων.

Ο ισχύων θεσμός πνευματικής ιδιοκτησίας είναι η μοναδική εναλλακτική, που έχουμε.

Σήμερα, σε αντίθεση με παλαιότερες εποχές διαθέτουμε τις απαραίτητες υλικοτεχνικές υποδομές για να καταστήσουμε το σύνολο της ανθρώπινης γνώσης, μνήμης και πολιτισμού προσβάσιμο ανά πάσα στιγμή σε ισότιμη βάση σε όλους τους ανθρώπους. Αυτό θα σημάνει μία μοναδική έκρηξη δημιουργικότητας στην ιστορία της ανθρωπότητας. Μέχρι σήμερα όμως δε διαθέτουμε το αντίστοιχο νομικό και πολιτικό – οικονομικό σύστημα, για να τα καταφέρουμε.

Οι υπάρχοντες κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας δεν είναι η μοναδική εναλλακτική, που έχουμε. Είναι μία από τις πολλές εναλλακτικές πραγματικότητες, ίσως η χειρότερη, την οποία τελικά έχουμε επιλέξει να πραγματοποιήσουμε. Υπάρχουν πολύ πιο δίκαιοι κανόνες για τη διαχείριση της δημιουργικότητας των ανθρώπων. Σε αυτούς, δεδομένων των κοινωνικών αλλαγών, πρέπει πλέον να στραφούμε.

Advertisements

5 Σχόλια to “Απομυθοποιώντας την Πνευματική Ιδιοκτησία”

  1. Greek Rider Says:

    Σειρά ερευνών έχουν δείξει ότι μια σειρά παραγόντων αποζημιώνει τον καινοτόμο ακόμη και χωρίς να υπάρχει κατακράτηση δικαιωμάτων υπερ του. Τέτοιοι παράγοντες μπορεί να είναι η φήμη του καινοτόμου ερευνητή. Άλλος παράγοντας η πολύ μεγαλύτερη διάχυση της καινοτομίας όταν είναι ελεύθερη παρά αν δεν ήταν απόλυτα ελεύθερη κάτι που θα οδηγήσει τον καινοτόμο ερευνητή να επωφεληθεί από πολλούς άλλους παράγοντες που έχουν να κάνουν με τον αριθμό αυτών που τη χρησιμοποιούν και σε σχέση με βελτιώσεις της καινοτομίας.

    Άλλωστε αυτός που θα αποκαλύψει πρώτος μια καινοτομία έχει και το πλεονέκτημα της πρώτης και πιο γρήγορης χρήσης της, κάτι που θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια κούρσα για το ποιος θα αποκαλύψει πιο γρήγορα τις καινοτομίες. Και αυτό γιατί και κάποιος δεύτερος που έχει μια βελτίωση της καινοτομίας θα προσπαθήσει να την αποκαλύψει όσο πιο γρήγορα μπορεί ώστε να επωφεληθεί πρώτος από αυτήν. Σε αυτό θα πρέπει να προσθέσουμε ότι συχνά καινοτομίες είναι σχεδιασμένες με αρχικό τρόπο και στόχο που συμβάλλουν στην αντίληψη και συμφέροντα του αρχικού καινοτόμου.

    Αντίστοιχα από το μοντέλο της συλλογικής δράσης αφαιρείται η αντίληψη για την κατανάλωση με τους ίδιους όρους των δημόσιων αγαθών. Αυτό δημιουργεί αυξημένα κίνητρα στους καινοτόμους για την συμμετοχή τους σε συλλογικές δράσεις χωρίς να χρειάζεται επίβλεψη από εξειδικευμένο διοικητικό προσωπικό ή μάνατζερς. Έτσι θα μπορεί για παράδειγμα ο δημιουργός ή αυτός που συμβάλλει να είναι και ο πρώτος χρήστης ή αυτός που θα επωφεληθεί περισσότερο κατασκευάζοντας πιο γρήγορα βελτιώσεις. Σε πολλές περιπτώσεις μάλιστα οι καινοτόμοι ερευνητές ξοδεύουν χρήματα για να φέρουν την ανακάλυψή τους σε άμεση επαφή με το κοινό ή κάποια κοινότητα.

  2. ankostis Says:

    Στο πνεύμα του να ξανα-επινοούμε τους θεσμούς μας,
    γιατί να μην επινοήσουμε και για τις πανεπιστημιακές δημοσιεύσεις μια άδεια-χρήσης ανάλογη με τη GPL στο λογισμικό?

    Μια τέτοια άδεια θα μπορούσε να λέει, μέσες-άκρες:

    «Αυτή η εργασία προστατεύεται από την Gnu Academic Public License, και μπορείς να κάνεις reference την εργασία αυτή ή να χρησιμοποιήσεις τα αποτελέσματά της με τον όρο ότι και η δική σου εργασία (ή προϊόν?) θα καλύπτεται επίσης από αυτή εδώ την άδεια χρήσης.»

    Χρειάζεται να ξεκινήσει επιτέλους μια ενωτική κίνηση προστασίας και φροντίδας του «Δημοσίου», του κοινού αγαθού, ενάντια στις διαφθορές του «Ιδιωτικού», του ιδιοτελούς.
    Οι «Ιδιώτες» είναι ισχυροί(πλούσιοι) και ενωμένοι (loby), εμείς δεν πρέπει να διεκδικήσουμε τα όπλα για διατηρήσουμε κάποιο κομμάτι του κοινωνικού μας χώρου μας μακρυά από την «ιδιοκτησία» τους?

  3. Gamato.it – Μια ξεκάθαρη εικόνα της ίδιας της κοινωνίας « Επισκιασις Says:

    […] ένα Εναλλακτικό Μοντέλο Διαχείρισης της Γνώσης και β)Απομυθοποιώντας την Πνευματική Ιδιοκτησία), ώστε να ξεφυγεί απο το καπιταλιστικό […]

  4. Απομυθοποιώντας την Πνευματική Ιδιοκτησία | vrypan|net|weblog Says:

    […] Απομυθοποιώντας την Πνευματική Ιδιοκτησία: “Για να ανοίξουμε λοιπόν με όρους ουσιαστικού δημοσίου διαλόγου την κουβέντα σχετικά με την μεταβολή των υπαρχόντων κανόνων της πνευματικής ιδιοκτησίας, θα πρέπει πρώτα να απομυθοποιήσουμε τις ξεπερασμένες πλέον παραδοχές, στις οποίες στηρίζεται, και να θέσουμε τους κανόνες για τη διαχείριση της ανθρώπινης δημιουργικότητας σε πιο δίκαιες βάσεις.” This entry was posted in asides and tagged πνευματικά δικαιώματα. Bookmark the permalink. ← το Analytical Engine του Charles Babbage […]

  5. Περί πνευματικών δικαιωμάτων | oraelladas.gr Says:

    […] η ανάρτηση του vrypan για να την παραπέμψω να διαβάσει στο blog  inlovewhithlife μία σειρά επιχειρημάτων που απομυθοποιούν το θέμα της […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: